Pravilan unos vitamina važan je za očuvanje strukture i funkcije oka, ali i za prevenciju brojnih očnih bolesti.

Piše: Dr. med. Azra Gutošić, oftamolog

Biografija: Dr. Azra Gutošić je diplomirala 2008 godine na medicinskom fakultetu univerziteta u Sarajevu. Specijalizaciju iz oblasti oftalmologije završila je na očnoj klinici Univerzitetskog kliničkog centra u Sarajevu. Ima bogato radno iskustvo u sva tri segmenta zdravstvene zaštite. Učesnik je velikog broja kongresa i seminara. Školovala se u BiH i inostranstvu. Aktivno govori tri strana jezika.

Zdravlje očiju ne ovisi samo o redovnim oftalmološkim pregledima i pravovremenom liječenju očnih bolesti, već i o svakodnevnim životnim navikama, među kojima pravilna prehrana zauzima posebno mjesto. Vitamini imaju ključnu ulogu u brojnim biohemijskim procesima koji omogućavaju normalno funkcioniranje oka, štite njegove osjetljive strukture od oštećenja i doprinose očuvanju dobrog vida tokom cijelog života.

Iako se često predstavljaju kao jednostavno rješenje za poboljšanje vida, njihova primjena zahtijeva razumijevanje stvarnih koristi, ali i mogućih rizika prekomjernog unosa. Koji su vitamini najvažniji za zdravlje oka, kako djeluju na rožnjaču, mrežnjaču, očni živac i leću te kada je potrebna suplementacija, a kada je dovoljna uravnotežena prehrana – objašnjava dr. med. Azra Gutošić, specijalista oftalmologije, kroz pregled najvažnijih naučnih činjenica i praktičnih preporuka za očuvanje vida.

Vitamini su organske tvari raznovrsne strukture i hemijskih  karakteristika koje su, iako u malim količinama, potrebne   za normalno funkcionisanje ljudskog organizma. Ne mogu se, u dovoljnim količinama,  sintezirati u ljudskom organizmu osim vitamina D i  K koji se sintetiziraju u  ljudskom tijelu,  nego ih je potrebno svakodnevno unositi hranom. Zahvaljujući  svojim biohemijskim funkcijama vitamini učestvuju u brojnim   reakcijama koje se odvijaju u organizmu.

Sam naziv „vitamin“ potiče od latinskih riječi „vita“  (život) i „amin“ što bi se  moglo prevesti kao „amin života“. Nedostatak  ili preveliki unos bilo koga vitamina može prouzrokovati  oboljenje specifično za tu vrstu vitamina i funkciju  na koju utiče, Manfestuje se kao  hipovitaminoza, što je češći sluičaj,   ili hipervitaminoza, što je rijeđa pojava. Hipovitaminoza nastaje u slučajevima nedovoljnog unosa hrane koja sadrži po-trebne količine vitamina ili  ako u organizmu postoji poremećaj resorpcije vitamina, iz digestivnog trakta. U takvim slučajevima, u cilju  otklananja  nastanka mogućih pato-loških stanja u organizmu, potrebno je u kraćem ili dužem periodu izvršiti dodatno unošenje nedostajućih vitamina u za to propisanim dozama.

Svih  trinaest, do sada, poznatih vitamina, mogu podijeliti u dvije  grupe:

3. a) vitamini topivi u vodi (C vitamin i vitamini B kompleksa: B1,  B2, B3. B5,  B6, B12,folna kiselina i bioton), i
4. b) vitamini topivi u mastima ( A,D, E i K).

S aspekta  održavanja  funkcije oka  najznačajniji su  vitamin A, vitamin B1, vitamin B  6,  vitamin B 12,  vitamin C,  vitamin D,  vitamin E i vitamin K, koji, svaki na svoj način, utiču na  održavanje strukture i funkcije oka. Tako, naprimjer, dok  nedovoljan unos  nekih od navedenih vitamina može prouzrokovati patološka stanja u očima, isto  tako i  prekomjerno unošenje vitamina A, D i K, u dužem periodu,  može izazvati  simptome toksičnosti u očima. Pri tome je važno  naglasiti da je odsustvo toksičnosti kod pojedinih vitamina,  omogućava  primjenu raznih  vitaminskih preparata i njihovih kombinacija, u velikim dozama  kod osoba  koje za tim imaju potrebu.

Simptomatično je da se, danas, raznim marketinškim aktivnostima, sve više i sve  agresivnije   sugeriše zdravim osobama, da u cilju poboljšanja svoga vida, koriste odre-đene vitaminske preparate, iako dosadašnjim naučnim istraživanja  nije  pouzdano utvrđeno da isti poboljšavaju  njihov vid  ali  je dokazano da  poslije takvih terapija postoji  mogućnost pojave neželjenih i toksičnih efekata  u očima korisnika.

Vitamin A

Vitamin A (retinol, akserofitol)  je  liposolubilni  vitamin koji ima značajnu ulogu u odr-žavanju strukture i  funkcije rožnjače i retine. Deponuje se u jetri i u retini.

U većim količinama nalazi se u određenim vrstama  voća i povrća kao što su mrkva i špinat  pri čemu se  karotinaidni pigmenti koji se nalaze u voću i povrću, jednim dijelom, pretvaraju u vitamin A već  usamoj  sluznici crijeva. Kombinacijom aldehidnog derivata vitamina A  sa  proteinom koji se naziva „opsin“ stvara se veoma važan pigment, „rodopsin“ koji predstavlja vidni pigment štapićastog sistema oka. Pri tome   vidni  pro-ces obuhvata  konverziju   11 cis izomera vitamina A u „trans“ oblik u trenutku  kada svjetlost “pogodi“ mrežnjaču[i]  nakon čega  poseban enzimski sistem u  mrežnjači oka ponovo pretvara „trans“ oblik u „cis“ oblik kako bi se  ponovo mogao koristiti u vidnom procesu.

Kako se metabolizam  vitamina A mijenja u starijoj životnoj dobi moguće je isto povezati sa promjenama vida kod starijih osoba.

Nedovoljno unošenje vitamina A, u dužem vremenskom periodu,   izaziva hiopovita-minozu koja može prouzrokovati različita oboljenja oka. Kao primjer navodimo  „kokošije slijepilo“ koje obično predstavlja rani stadij  hipovitaminoze. Ukoliko se blagovremeno  ne preduzmu  potrebne mjere  nedostatak vitamina A može izazvati trajne strukturne  promjene u retini i pigmentnom  epitelu retine. Značajno je napomenuti da su neke od  ovih promjena oftamološki vidljive kao žuto-bijela zamućenja u retini a neke  od promjena se otkrivaju tek u kasnijoj fazi.

Zbog  osobine vitamina A da  ubrza zarastanje rana isti se  koristi u terapiji kataraktnih inzicija.

Dugotrajno liječenje  vitaminom A, kod djece, može  rezultirati znakovima toksičnosti  kao što su edem papile, alopecija, ospe, eksofilijacija kože ili  artropatija, a korištenje  previsokih doza prouzrokovati povišenje intrakranijalnog pritiska.

Vitamini B1, B6 i B12

Vitamini  B1, B6 i B12, su veoma važni za održavanje homocisteina u krvi, čiji nedos-tatak može povećati rizik  od degeneracije makule.

Vitamin B1 (tiamin, aneurin)  u obliku  tiamin pirofosfata ili karboksilaze, ima veliku ulogu u  dekarbosksilaciji alfa-keto-kiselina. Hipopvitaminoza vitamina B1, u oku ma-nifestuje se kao ambliopija čije su glavne karakteristike centralni, paracentralni i ce-kocentralni skotomi.

Razvija se kao posljedica nedovoljnog unosa ovog vitamina u hrani. Pri tome je važno naglasiti da optički nerv može biti zahvaćen, bilateralno, bez oftamoloskopski vidljivih znakova atrofije optikusa. Jedan od znakova nedostatka ovog vitamina predstavlja Wernickeova encefalopatija praćena oftamoloplegijom i nistagmusom. Najčešće se pojavljuje kod hroničnih alkoholičara ali se može pojaviti i kod teških bolesnika na intra-venskoj ishrani, ako ova ishrana nije obogaćena vitaminima.

Kako su prirodni izvori ovog vitamin kvasac, pšenične klice i crni hljeb, redovno unošenje ovih namirnica u organizam može značajno smanjiti mogućnost nastanka hipo-vitaminoze.

Vitamin B 6 (piridoksin) pojavljuje se u tri slijedeća oblika: piridoksin, piridoksal i piridoksamin.  Kao piridoksal-fosfat vitamin B6 je koenzim u enzimskim reakcijama dekarboksilacije aminokiselina i transaminacijske reakcije aminokiselina i ketokiselina.

Nedovoljno unošenje vitamina B6, čiji su prirodni izvori kvasac, ceralije, riblje i kokošije meso i povrće, rezultira vaskularnom kongestijom u oku, hiperkeratozom i opadanjem trepavica a ponekaad i neovaskularizacijom rožnjače. Neki autori smatraju da je giratna atrofija retine povezana i sa nedostakom vitamin B6 kao oboljenjem oka koje može završiti  teškim oštećenjem vida.

Vitamin B12 (cijanokobalmin) i folna kiselina su dva, hemijski, različita vitamina čija je zajednička uloga da utiču na sintezu DNA.

Nedostatak vitamina B12 u oku se manifestuje kao retroburalni neuritis sa tipičnim  centralnim skotomima čije  liječenje zahtjeva dug vremenski period. Bitno  je istaći da   velike doze vitamina B12 ne izazivaju nikakve neželjene efekte kao i da  folna kiselina popravlja samo hematološke  poremećaje nastale nedostatkom  vitamina B12 ali  da  ne djeluje na neurološke  poremećaje, što  znači da  se ovakvi  poremećaji u oku ne mogu otkloniti  liječenjem folnom kiselinom.

Kako su prirodni izvori vitamina B12  meso, jetra, jaja i prerađevine od mlijekeka  to njihov svakodnevni unos u dovoljnim količinama značajno smanjuje mogućnost nastanka  hipovitaminoze B12.

Vitamin C (askorbinska  kiselina) pripada  grupi vitamina koji u organizmu ne stvaraju „depoe“ sa zalihama (hidrosolubilni vitamini) pa  se proces nedostaka vitamina C u ljud-skom organizmi brže manifestuje  nego kod liposolabilnih vitamina u koje spadaju vitamini: A, D, E i K koji  u organizmu stvaraju „depoe“ sa zalihama.

U oku vitamin C snižava  intraokularni  pritisak promjenom osmolarnosti seruma stim što se maksimalni  hipotenzivnoi efekat postiže  60-90 minuta poslije intravenskog davanja i održava u toku  6-8 časova. Vitamin C, također,   povoljno utiče na liječenje opekotina oka izazvanih  alkalijama i bazama ali se termalne  opekotine  ne mogu liječiti  ovim vitaminom. Naprotiv, u pojedinim slučajevima liječenja vitaminom C može doći i do pogoršanja stanja.

Zajedno sa vitaminom E vitamin C pomaže, kao antioksidans, u smanjenju rizika od  nas-tanka katarakte  na način da neutraliziraju slobodne radikale koji uzrokuju oštećenja leće.

Vitamin C pomaže u održavanju zdravlja očnih krvnih žila, čime se poboljšava cirkulacija unutar oka i smanjuje rizik od oštećenja.

Kako askrobinska kiselina pod dejstvom endotela rožnjače metabolizira smatra se opravdanim korištenje vitamina C za ubrazavanje procesa zarastanja hirurških rana.

Svakodnevnim konzumiranjem  voća, povrća i mlijeka,  kao prirodnih izvora vitamina C, značajno se smanjuje mogućnost nastanka hipotenzije ovog vitamina i povoljno utiče na  na očuvanje bistrine leća i zdravlja očiju.

Vitamin D  je zajedničko ime za  veći broj supstanci koje imaju osnovnu funkciju da održe normalnu koncentraciju  kalcijuma i fosfata u krvi.  Sintetetiše se u  ljudskoj koži, kada je izložena  sunčevoj svjetlosti,   na način da se ergosterol koji je, zapravo,  provita-min biljnog porjekla, i dehidroholesterol, koji je provitamin životinjskog porijekla, pod uticajem ultravioletnog zračenja pretvaraju u ergokalciferol  (Vitamin D2)  i holekal-ciferol  (vitamin B3).  Poslije ove sinteze, vitamin D se  transportuje, krvlju, do udaljenih mjesta u organizmu na kojima se aktivira.  Biološki aktivni oblici vitamina D djeluju na određena, ciljana tkiva, na način da povećavaju  nivo kalcijuma u plazmi olakšavajući  resorpciju kalcijuma i fosfata iz crijeva i   „mobilizaciju“ kalcijuma  iz kostiju.

Nedostatak vitamina D  može dovesti do poremećaja rasta oka usljed čega nastaju refrektivne očne mane koje je potrebno duže liječiti.  Nedostatak vitamina D u organizmu  liječi se  unosom hrane bogate ovim vitaminom, ukoliko je to moguće, ili korištenjem  različitih suplemenata prehrani koji u sebi sadrže visoke koncentracije  D vitamina. Pri tome je važno stalno  pratiti nivo D vitamina, u krvi, kako bi se  izbjegla mogućnost pojave  hipervitaminoze koja može rezultirati  nastankom  različitih  patoloških klasi-fikacija u mnogim dijelovima organizma, uključujući i oko. Prvi znaci toga procesa u oku su trakasta  keratopatija i zamućenje rožnjače. Kao krajni rezultat ovog procesa   može doći do  atrofije očnog živca.

Vitamin E (tokoferol) prema naučnim saznanjima  spriječava oksidaciju polinezasićenih  masnih kiselina u ćelijskim membranama i drugim tjelesnim strukturama. Zajedno sa vitaminom C pomaže, kao antioksidans, u smanjenju rizika od nastanka katarakte tako što neutraliziraju slobodne radikale, koji uzrokuju oštećenja leće.

Na kvalitet vida  vitamin E utiče na  način da zaštiti  fotoreceptorne   membrane  od njihovog  oksidativnog  oštećenja  te „odgađa“ nagomilavanje ćelijskih ostataka u retinal-nom pigmentnom epitelu.  

Vitamin E, zajedno sa vitaminom A i  omega-3 masnim kiselinama, također,  može pomoći u smanjenju simptoma “suhog oka” i očuvanju vlage u očima te održavanju  suznog “filma”.

Kako se vitamin E, pored ulja od pšeničnih klica, koje je najveći prirodni izvor ovog vitamina, nalazi i  u drugim  sastojcima hrane  hipovitaminoze ovog vitamina veoma se rijetko susreću u praksi. Hipovitaminoza E može se vidjeti samo kod malapsorpcionog sindroma koji se manifestuje paralizom ekstraokularnih mišića, hemoragijskom retino-patijom i  nistagmusom  čiji simptomi nestaju  kada  se nedostatak vitamin E nadoknadi.

Vitamin K (vitamin koagulacije) se sintetizira u organizmu u potrebnim količinama u digestivnom traktu i pod uticajem bakterija. Glavni  prirodni izvor ovog vitamina je zele-no povrće. Koristi se za liječenje odeđenih vrsta krvarenja, osim hemoragijskog gla-ukoma, postoperativnih hifema i spontanih hemoragija u staklastom tijelu oka, kod kojih liječenje ovim vitaminom ne daje željene rezultate.

Zaključak:

Iako su klasične i drastično velike hipovitaminoze danas veoma rijetke, još uvijek postoji mogćnost njihove pojave, ukoliko se u ljudski organizam, svakodnevno, u dovoljnim količinama, ne unose potrebni vitamini ili u samom organizmu postoji poremećaj resor-pcije vitamina iz digestivnog trakta. Unošenje hrane bogate, za oko, najvažnijim vita-minima može  značajno pomoći u prevenciji nastanka raznih očnih bolesti kao što su de-generacija makule, katarakte, suhoće oka,  oštećenja leće, odnosno održavanja kompletne strukture i funkcije oka.

Literatura

1. Mandal Š, Uloga i značaj makro i mikronutijenata u razvoju  i patogenezi  Dijabetes Mellitusa, CRON S d.o.o Sarajevo, 2022,
2. Varagić, V.M., Farmakoterapija u oftamologiji „Elit“ Beograd 1996.
3. Kastl P, Rosenthal W, Batle I, Topical vitamin A ointment increases healing of cataract incisions, 1987.
4. Wilson D. J. Welebr R.G., Gre W.R Ocular clinicopatologicstudy of gyrate atrophy, 1991.
5. Čvorišec D., Čoplek I., Štrausova medicinska biohemija, Medicinska naklada Zagreb, 2009.
6. Wong M, Lodge JK, A metabolomic effects and genetic variants: achallenge for preciusion nutrition in obesitya nd associated disturbances Nutrients ,2012.